شێر بە گەورەترین دڕندەی وشکانی دادەنرێت کە بە کۆمەڵ ڕاو دەکەن لەسەر گۆی زەوی، و ترس دەخاتە دڵی زۆربەی گیانلەبەرانەوە، بەڵام ئەزموونێکی پراکتیکی ترسناکترین ئەو دەنگانەی ئاشکرا کرد کە ترس دەخاتە دڵی گیانلەبەرانی دارستانەوە، تەنانەت شێریش.
بەگوێرەی ئەوەی ماڵپەڕی “ساینس ئەلێرت” بڵاوی کردووەتەوە، لە زیاتر لە ١٠ هەزار تۆماری ژیانی کێوی لە ساڤانای ئەفریقیدا، ٪٩٥ی جۆرەکان ترسی زۆریان نیشانداوە کاتێک دەنگی مرۆڤیان بیستووە.
بەپێی توێژینەوەیەک کە لە گۆڤاری “کڕێنت بایۆلۆجی” (Current Biology) بڵاوکراوەتەوە، مایکل کلینچی، زیندەناس و پسپۆڕی پاراستنی ژینگە لە زانکۆی وێستەرن لە کەنەدا لە ساڵی ٢٠٢٣دا وتوویەتی: “ترس لە مرۆڤ ڕیشەدار و بەربڵاوە، بیرۆکەیەک هەیە کە دەڵێت گیانلەبەران بە مرۆڤ ڕادێن ئەگەر ڕاو نەکرێن، بەڵام ئێمە سەلماندوومانە کە ئەمە ڕاست نییە.”
لە توێژینەوەیەکی تردا، لیانا زانیت، ژینگەناس لە زانکۆی وێستەرن و هاوکارانی، کۆمەڵێک دەنگیان بۆ گیانلەبەران لە نزیک گۆمەکانی ئاو لە پارکی نەتەوەیی کروگەر لە باشووری ئەفریقیا لێداوە، و کاردانەوەکانیان تۆمار کردووە.
ئەم ناوچە پارێزراوە گەورەترین کۆمەڵەی ماوەی شێرەکانی (Panthera leo) لە جیهاندا لەخۆدەگرێت، بۆیە شیردەرەکانی دیکە بە باشی لە مەترسیی ئەم دڕندانە تێدەگەن.
توێژەران دەنگی گفتوگۆی مرۆڤیان بە زمانە ناوخۆییەکان بڵاوکردەوە، لەوانەش تسۆنگا، سۆتۆی باکوور، ئینگلیزی، و ئەفریقی، جگە لە دەنگەکانی ڕاوی مرۆڤ وەک هاوار و تەقەکردن، هەروەها دەنگەکانی پەیوەندیکردنی شێرەکانیشیان لەگەڵ یەکتردا لێداوە.
کلینچی دەڵێت: “شتە گرنگەکە ئەوەیە کە تۆمارەکانی شێر بۆ دەنگەکانیان بوو کە دەنگی ناڕەزایی و تووڕەییان دەر دەکرد، وەک ئەوەی لە گفتوگۆدا بن، نەک هاوار لە یەکتر بکەن، بەم شێوەیە تۆماری شێرەکان ڕاستەوخۆ دەتوانرێت بەراورد بکرێت لەگەڵ مرۆڤەکان کە بە شێوەیەکی ئاسایی قسە دەکەن.”
ئەزموونەکان نیشانیان داوە کە نزیکەی ١٩ جۆر لە شیردەرەکان دوو هێندە زیاتر مەیلیان هەبووە گۆمەکانی ئاو جێبهێڵن کاتێک دەنگی مرۆڤیان بیستووە بە بەراورد بە دەنگی شێر یان تەنانەت دەنگی ڕاوکردن، ئەم شیردەرانە کەرکەدەن، فیل، زەڕافە، پڵنگ، کەمتیار و بەراز، و هەندێکیان خۆیان مەترسین.
بەپێی توێژینەوەکە، گوێگرتن لە دەنگەکانی مرۆڤ بە تایبەتی ئەوە بوو کە گەورەترین ئاستی ترسی لێ کەوتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی گیانلەبەرە کێوییەکان دەزانن کە مرۆڤەکان مەترسی ڕاستەقینەن. بە لەبەرچاوگرتنی فراوانی بوونی مرۆڤ لە هەموو شوێنێکدا، هەڵاتن لە ئێمە تەنها دۆخێکی کاتییە، ئەمەش واتای ئەوەیە کە ئەم شیردەرانە ترسیان بەردەوام نوێ دەبێتەوە.
ئەمەش بۆ ئەو جۆرانە باش نابێت کە لە بنەڕەتدا ژمارەیان لە کەمبوونەوەدایە، لەوانەش زەڕافە.
توێژینەوەکانی پێشووتری تیمەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە بەردەوامبوونی ترس بە تەنها دەتوانێت ژمارەی گیانلەبەرە ڕاوکراوەکان لە نەوەکاندا کەم بکاتەوە.
“نەک تەنها لە ڕێگەی لەدەستدانی شوێنی ژیانی سروشتی و گۆڕانی کەشوهەوا و لەناوچوونی جۆرەکانەوە، کە ئەمانە زۆر گرنگن، بەڵکو تەنها بوونی ئێمە لەم دیمەنە سروشتییەدا نیشانەیەکی مەترسییە بۆ ئەوەی کاردانەوەیەکی بەهێز لەلایەن ئەوانەوە دروست بکات، ئەوان زۆر زیاتر لە مرۆڤ دەترسێن وەک لە هەر دڕندەیەکی تر.”