پەیوەندییە دەنگییەکان چیتر سەرەکیترین ڕێگەی پەیوەندیکردن نین بۆ نەوەی “زێد”، بەڵکو جیاوازییەکە تەنها لە کاتی پێویست و لە حاڵەتە کتوپڕەکاندا بەکار دەهێنرێت.
ڕەنگە ئەم دیمەنە لە زۆر ماڵدا ئاشنا بێت: گەنجێک یان کچێکی گەنج بەردەوام مۆبایلەکەی بە دەستەوەیە، لە ڕێگەی ئەپڵیکەیشنەکانەوە کارلێک دەکات، بە کلیپە کورتەکان پێدەکەنێت، و وەڵامی دەیان پەیام دەداتەوە، بەڵام کاتێک پەیوەندییەکی بۆدێت وەڵام ناداتەوە.
ئەم دیمەنە سەرسووڕمان و نیگەرانی لای دایک و باوک دروست دەکات، چۆن دەکرێت کەسێک بەردەوام پەیوەست بێت بە جیهانەوە، بەڵام سادەترین شێوەی پەیوەندیکردن ڕەت بکاتەوە؟، بەڵام لە پشت ئەم ڕەفتارەوە، گۆڕانکاری قوڵ لە شێوازی بیرکردنەوە و پەیوەندیکردنی ئەم نەوەیە لەگەڵ جیهاندا خۆیان حەشار داوە.
زمانێکی نوێ بۆ پەیوەندیکردن
نەوەی “زێد” (لەدایکبووانی ناوەڕاستی نەوەدەکان تا سەرەتای هەزارەی نوێ) مۆبایل بەو شێوەیە بەکار ناهێنێت کە گەورەکان بەکاری دەهێنن، بۆئەوان پەیوەندی دەنگی چیتر سەرەکیترین ڕێگەی پەیوەندیکردن نییە، بەڵکو تەنها لە حاڵەتە کتوپڕەکان یان پێویستەکاندا بەکار دەهێنرێت، بەڵام پەیوەندی ڕۆژانە، پەیامە نووسراوەکان، یان تۆمارە دەنگییە کورتەکان، یان چاتەکانی “سناپ چات” و “واتسئاپ” و “ئینستاگرام” دەبنە ئامرازی سەرەکی پەیوەندی.
هۆکارەکە پەیوەندی بە تەمبەڵی یان بێباکییەوە نییە وەک ئەوەی هەندێک کەس بیریلێدەکەنەوە، بەڵکو پەیوەندی بە “خواستی کۆنتڕۆڵکردن”ەوە هەیە. پەیوەندی پێویستی بە ئامادەیی دەستبەجێ، وەڵامدانەوەی خێرا، و قسەکردنی سروشتی هەیە کە ناتوانرێت لێی دەربازبێت، و لە جیهانێکدا کە گەنجان لە ژێر فشاری وێنە و بەراورد و ترسی قسەی خەڵکیدا دەژین، قسەکردنی ڕاستەوخۆ دەبێتە بارێکی ناڕێکی دەروونی، و دەکرێت بیر لەوە بکاتەوە و بڵێ”چی دەبێت ئەگەر تێکەڵاو بووم؟ چی دەبێت ئەگەر شتێکم لە جێگەی خۆی نەبوو؟”.
بەڵام پەیامە نووسراوەکان شوێنێکی پارێزراویان پێدەبەخشن، دەتوانن وشەکان بنووسن و دەستکاری بکەن یان بیسڕنەوە یان وەڵامدانەوە دوا بخەن تاوەکو ئامادە دەبن. ئەمە ڕێگەیەکە هەستی کۆنتڕۆڵکردن و دڵنیاییان پێدەبەخشێت لە جیهانێکی خێرا و پڕ داواکاری.
فۆبیای تەلەفۆن لە نەوەی “زێد”دا
دکتۆرە سەحەر تەڵعەت، یەکەم پزیشکی بیۆدینامیکی عەرەب کە لە ئەنجوومەنی شانشینی یەکگرتوو بۆ دەروون دەرمانی تۆمارکراوە و پسپۆڕە لە چارەسەرکردنی شۆکی دەروونی، دەڵێت “دیاردەی ترسان لە پەیوەندییە دەنگییەکان، یان ئەوەی بە فۆبیای وەڵامدانەوەی تەلەفۆن ناسراوە، لە بنەڕەتدا یەکێکە لە شێوازەکانی فۆبیای کۆمەڵایەتی، چونکە تووشبوو هەست دەکات کە بوونی لە دۆخێکی پەیوەندیکردنی ڕاستەوخۆدا تووشی حوکمدان یان ڕەخنە دەبێتەوە لەلایەن ئەوانی ترەوە، بۆیە مەیلی هەیە بۆ گۆشەگیری و کەمکردنەوەی پەیوەندییەکانی بۆ نزمترین ئاست.”
ئاماژەی بەوەشداوە “لەگەڵ شۆڕشی دیجیتاڵی کە شێوازی ژیانمانی گۆڕی، ئەم فۆبیایە ژینگەیەکی نموونەیی بۆ گەشەکردن دۆزییەوە. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان هەلی پەیوەندیکردنی سەلامەتیان بە خەڵک بەخشی بەبێ ئامادەبوونی جەستەیی یان دەنگی، لە ڕێگەی دەقەکانەوە کە دەکرێت پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت و پێش ناردنیان دەستکاری بکرێن، بە پێچەوانەی قسەی دەربڕاوەوە کە ناتوانرێت لێی پاشگەز ببنەوە. بۆیە تووشبووانی فۆبیای کۆمەڵایەتی نووسینی لە قسەکردن پێ باشترە، لە ترسی هەڵەکردن یان دەرکەوتن بە شێوەیەکی نەگونجاو.”
لە نێوان کۆنتڕۆڵ و ترسان لە سروشتیبووندا
پزیشکەکە باس لە حاڵەتگەلێک دەکات لە کلینیکەکەیدا کە تەنها بە بیستنی زەنگی تەلەفۆن تووشی دڵەڕاوکێ دەبن، چونکە پەیوەندیکارەکە ڕەنگە بە شتێکی چاوەڕواننەکراو تووشی سەرسوڕمانیان بکات، بۆیە کەسەکە بژاردەی پشتگوێخستنی پەیوەندییەکە و وەڵامدانەوەی دواتر بە پەیام هەڵدەبژێرێت.
بەڵام ئەو هۆشداری دەدات کە ئەم ڕەفتارە، سەرەڕای ئەوەی ئاسوودەییەکی کاتی دەبەخشێت، گۆشەگیری بەهێزتر دەکات و پەیوەندییە مرۆییەکان لاواز دەکات، و تێگەیشتنمان لەبارەی ئەوانی ترەوە شێواو و ناواقعی دەکات.
هەروەها پێی وایە کە پشت بەستنی زۆر بە پەیامە نووسراوەکان لە دۆخە مرۆییەکاندا وەک پرسە یان پیرۆزبایی، بێبەشمان دەکات لە گەرمی دەنگی مرۆڤ و کارلێکی ڕاستەقینە کە نیشانە دەربڕینەکان ناتوانن قەرەبووی بکەنەوە.
بەرەو پەیوەندییەکی هێمنتر و وشیارتر
دکتۆرە سەحەر دەشڵێت، کە پەیامە نووسراوەکان، سەرەڕای ئاسانییان، ڕووبەرێکی فراوان بۆ تێگەیشتنی هەڵە لەخۆدەگرن، چونکە ئێمە بەپێی هەستەکانی خۆمان دەیاننووسین نەک بەپێی هەستی وەرگر.
بەڵام پەیوەندی دەنگی، ڕوونیی تۆن و ئاڵوگۆڕی هەستەکان و ڕاستکردنەوەی دەستبەجێ دابین دەکات.
ئامۆژگارییەک ئاراستەی دایک و باوکان دەکات و دەڵێت: “ئەگەر منداڵەکانتان خۆیان لە پەیوەندییەکان دەدزنەوە، پێویست ناکات فشار بخەنە سەریان یان نیگەران بن. ئەمە ڕەنگدانەوەیەکی سروشتیی سەردەمێکی خێرا گۆڕاوە، و لاوازیی کەسایەتی نییە. گرنگ ئەوەیە یارمەتییان بدەین بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگی و زیندووکردنەوەی پەیوەندی مرۆیی بە شێوەیەکی ڕێکخراو.”
ئامۆژگاری ئەو کەسانە دەکات کە لە پەیوەندییەکان دەترسن بە هەنگاوە سادەکانەوە دەست پێبکەن” پەیوەندییەکی کورت لەگەڵ کەسێکی ئاسوودە، لەگەڵ ئەنجامدانی ڕاهێنانی هەناسەدان و هێمنی و سەرنجدان بە جەستە پێش وەڵامدانەوە، چونکە هەستکردن بە جەستە جێگیرییەکی دەروونی لە ساتەکانی سترێسدا دەبەخشێت”.
یاسا و “ئاداب”ی دیجیتاڵی نوێ
ئەوەی بۆ گەورەکان بە ساردی یان کەم بایەخدان دەردەکەوێت، بۆ گەنجان یاسای ڕەوشتی دیجیتاڵی نوێیە. پەیوەندی کتوپڕ بووەتە دەستدرێژیکردنە سەر تایبەتمەندێتی، لە کاتێکدا ناردنی پەیام پێش پەیوەندیکردن بووەتە نیشانەی ڕێزگرتن.
ئەم یاسایانە نەنوسراون، بەڵام بە ڕوونی لە نێوانیاندا تێگەیشتوون:
پێش پەیوەندیکردن، یەکێک دەپرسێت “ئایا کاتت هەیە بۆ پەیوەندی؟”، و ئەگەر وەڵامێکی وەرنەگرت، بە سادەیی پەیوەندییەکە دوا دەخات.
مانای ڕەوشت و گرنگیدان گۆڕاوە: لە بری پێداگری، ئارامگرتن و ڕێزگرتن لە شوێن بووەتە شێوەیەکی نوێی میهرەبانی و وشیاری.
ئەوەی ئەم نەوەیە داوای دەکات ئەوە نییە کە کەمتر قسە بکەن، بەڵکو ئەوەیە کە بە شێوەیەکی ڕاستگۆیانەتر و هێمنتر پەیوەندی بکەن.
لە جیهانێکدا کە پڕە لە ئاگادارکردنەوە و ئاگاداری و پەیوەندی بێ کۆتایی، ڕەنگە دووری و بێدەنگی و هەڵبژاردنی وشیارانە زمانی نوێیان بێت بۆ پاراستنی مرۆڤایەتییان.
سەرچاوە:ماڵپەڕە ئەلیکترۆنییەکان